Από την Αρχαιότητα έγινε ξεκάθαρο πως η ακηδεμόνευτη Οικονομική Δραστηριότητα δημιουργεί περισσότερα προβλήματα και περισσότερες κρίσεις απ’ όσες επιλύει. Τόσο πριν όσο και μετά την διατύπωση των οικονομικών θεωριών οι τρόποι αντιμετώπισης των προβλημάτων της Οικονομικής Δραστηριότητας (σαν να λέμε τα «φάρμακα για τα προβλήματα της Οικονομίας») ήταν πάνω-κάτω οι ίδιοι. Αυτό κάθε άλλο παρά σημαίνει πως σε κάθε στάδιο οικονομικής εξέλιξης δεν υπάρχουν νέα πιο εξελιγμένα «φάρμακα» για την γιατρειά των οικονομικών προβλημάτων. Ωστόσο, στην πραγματικότητα οι τρόποι αντιμετώπισης των προβλημάτων είναι ακριβώς οι ίδιοι με την Αρχαιότητα όποια εργαλεία και αν χρησιμοποιούνται.
Η Παγκόσμια Οικονομική Δραστηριότητα αυτή την περίοδο είναι προβληματική. Μετά την Ύφεση που ακολούθησε την Κρίση του 2008 και τον «κοροναϊό» τα δίκτυα τροφοδοσίας βρίσκονται σε συνεχή μετασχηματισμό. Τη μιά οι Χούθι την άλλη η μείωση του νερού που είναι αναγκαίο για την λειτουργία της διώρυγας του Παναμά τα κόστη και ο χρόνος παράδοσης των προϊόντων επηρεάζουν τις αποφάσεις των εισαγωγέων. Για παράδειγμα για μια αλυσίδα λιανικής πώλησης ηλεκτρικών ειδών αν κάτι μπορεί να κατασκευαστεί στην Ευρώπη αντί στην Κίνα και να μεταφερθεί οδικώς, σιδηροδρομικώς ή αεροπορικώς μπορεί τελικά να είναι φθηνότερο απ’ ότι κατασκευάζεται εκεί.
Η Οικονομική Δραστηριότητα ψάχνει και επιλέγει τον ευκολότερο και φθηνότερο τρόπο παραγωγής και προμήθειας προϊόντων και υπηρεσιών. Είναι το γνωστό μας «Συγκριτικό Πλεονέκτημα» (Σ.Π.) του Ντανιέλ Ρικάρντο: κάθε χώρα παράγει τα προϊόντα στα οποία είναι καλύτερη και φθηνότερη από τις άλλες τα οποία και εξάγει και εισάγει αυτά τα οποία αν κατασκεύαζε θα είχαν μεγαλύτερο κόστος από αυτό της εισαγωγής τους. Το Σ.Π. λειτουργεί αν και όταν οι συνθήκες δεν αλλάζουν δραματικά, δηλαδή να μην υπάρχουν απότομες αλλαγές στην παραγωγικότητα που να επηρεάζουν τα Σ.Π. των εμπλεκομένων χωρών και τα δίκτυα διανομής και οι συγκοινωνίες να μην αντιμετωπίζουν προκλήσεις. Στην πράξη Σ.Π. είναι οτιδήποτε βολεύει μια επιχείρηση, έναν Κλάδο και τελικά έναν Τομέα της Οικονομίας. Από τη στιγμή που το διασυνοριακό εμπόριο ενισχύεται γκρεμίζοντας όλο και περισσότερο τους περιορισμούς η διασύνδεση μεταξύ επιχειρήσεων διαφορετικών χωρών πλαταίνει και βαθαίνει τόσο που η προσαρμογή σε νέες διαφορετικές συνθήκες αποτελεί τεράστια πρόκληση στην οποία κάποιες δεν θα μπορέσουν ν’ ανταποκριθούν.
Έχετε σίγουρα ακούσει ότι οι Η.Π.Α. «είναι καθαρός εξαγωγέας πετρελαίου και δεν έχει ανάγκη το πετρέλαιο της Μέσης Ανατολής.». Τίποτα πιο σωστό και ταυτόχρονα πιο λάθος. Ας δούμε γιατί:
- Η φράση: «Οι Η.Π.Α. είναι καθαρός εξαγωγέας πετρελαίου», το μόνο που σημαίνει είναι πως οι Η.Π.Α. εξάγουν περισσότερο πετρέλαιο απ’ όσο εισάγουν, εξ’ ου και το «καθαρός». Ωστόσο, η «καθαρή αλήθεια» είναι πως οι Η.Π.Α. παράγουν πετρέλαιο κορυφαίας ποιότητας (με λίγο θειάφι) το οποίο όμως δεν είναι σε θέση να επεξεργαστούν στα διυλιστήρια τους και γι’ αυτό το εξάγουν. Για τις δικές τους ανάγκες σε καύσιμα οι Η.Π.Α. εισάγουν πετρέλαιο χειρότερης ποιότητας το οποίο είναι σε θέση να επεξεργαστούν τα διυλιστήρια τους.
- Η υπόλοιπη φράση: «και (γι’ αυτό) δεν έχουν ανάγκη το πετρέλαιο της Μέσης Ανατολής» είναι και σωστή και λάθος. Η εξάρτηση των διυλιστηρίων τους από το πετρέλαιο της Μέσης Ανατολής μπορεί να μειώθηκε όχι όμως εξαιτίας της δικής τους αυξημένης παραγωγής (την οποία δεν μπορούν να επεξεργαστούν τα διυλιστήρια τους) αλλά της εισαγωγής πετρελαίου από τον γειτονικό Καναδά (το οποίο αγοράζουν με σημαντική έκπτωση).
Η επιβολή σημαντικών εισαγωγικών δασμών στα προϊόντα του Καναδά (όχι όμως στο πετρέλαιο και την ηλεκτρική ενέργεια) και η αντίστοιχη επιβολή δασμών στα Αμερικανικά προϊόντα από τον Καναδά ή η διακοπή εξαγωγής πετρελαίου και ηλεκτρικής ενέργειας στις Η.Π.Α. θα δημιουργούσε ανυπέρβλητα εμπόδια τόσο στην καθημερινότητα των Αμερικανών όσο και στην παραγωγική διαδικασία των επιχειρήσεων τους. Η προσαρμογή στις νέες συνθήκες θα ήταν όχι μόνο απότομη και επώδυνη αλλά και πολυδάπανη. Δουλειές θα χάνονταν, εισόδημα θα εξανεμιζόταν εξαιτίας των πολύ αυξημένων τιμών και καμία ελπίδα ανάκαμψης δεν θα υπήρχε χωρίς την κρατική οικονομική παρέμβαση (η οποία για τους Ρεπουμπλικανούς αποτελεί μόνιμο ταμπού ειδικά όσον αφορά τους πολίτες).
Αν ο Τράμπ δεν έκανε πίσω στην επιβολή δασμών στον Καναδά (και το Μεξικό) το Σ.Π. των Η.Π.Α. θα «πήγαινε περίπατο» και πιθανότατα δεν θα επανερχόταν ποτέ πλήρως. Όχι, πως τώρα η ζημιά είναι μικρότερη μιας και η αποτυχημένη του προσπάθεια έχει από τη μια αποδείξει πως είναι περισσότερο νταής παρά πολιτικός και από την άλλη έχει ήδη πληγώσει την εμπιστοσύνη των συμμάχων-συνεταίρων του. Και όπως ξέρουμε η εμπιστοσύνη δύσκολα αποκαθίσταται καθώς κερδίζεται με τον καιρό ενώ μπορεί να χαθεί σε μια μόνο στιγμή.
Τα ίδια ισχύουν σε διαφορετικό επίπεδο για το Μεξικό. Χωρίς τους παράνομους μετανάστες να μαζεύουν (με μειωμένο μεροκάματο εννοείται) την Αμερικανική αγροτική παραγωγή και τις εισαγωγές νωπών προϊόντων από Καναδά και Μεξικό δεν θα υπήρχε επάρκεια αγαθών και οι τιμές θα εκτοξεύονταν στα ύψη. Αν σκοπός του Τράμπ ήταν η ενίσχυση της εγχώριας παραγωγής τότε θα έπρεπε να είχε ήδη προηγηθεί η ανάπτυξη των συγκεκριμένων Τομέων-Κλάδων της οικονομίας τους ακόμη και με κρατική έμμεση ή άμεση ενίσχυση και όταν θα ήταν σε θέση να υποκαταστήσουν τις εισαγωγές η επιβολή των δασμών θα πετύχαινε τον σκοπό αυτό. Κάτι τέτοιο όμως δεν έγινε. Γι’ αυτό και η επιβολή εισαγωγικών δασμών (όπως και η έξοδος της Ελλάδας από το Ευρώ ως αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος του 2015) θα προκαλούσε μεγάλη οικονομική καταστροφή. Αν υπάρχει κάποιος που ακόμα αμφιβάλλει ας παρακολουθήσει τη συζήτηση που γίνεται στην Μεγάλη Βρετανία με αφορμή την 5η επέτειο εξόδου της από την Ε.Ε. και το πως έχουν πλήρως διαψευστεί όλες οι υποσχέσεις και οι προβλέψεις για ένα καλύτερο μέλλον εκτός Ε.Ε. Ήταν, όμως, πράγματι επιδίωξη του Τράμπ να ενισχύσει την εγχώρια παραγωγή ή απλά το δήλωνε χωρίς να το πιστεύει;
Αν όντως ο Τράμπ πίστευε πως με την απειλή επιβολής των εισαγωγικών δασμών θα παρέλυε Καναδά και Μεξικό και θα τα καθιστούσε πολιτείες των Η.Π.Α. επειδή δεν θα μπορούσαν ή δεν θα τολμούσαν ν’ αντιδράσουν, τότε είναι σ’ έναν δικό του κόσμο γεμάτο αυταπάτες (συν το ότι είναι ανιστόρητος). Αν θέλουμε να μην είμαστε σκληροί μαζί του μπορεί απλά να μην είχε καταλάβει το επίπεδο εξάρτησης των Αμερικανικών επιχειρήσεων από Καναδά και Μεξικό όπως και τις επιπτώσεις των δασμών στα οικονομικά και την ευημερία των Αμερικανών καταναλωτών-ψηφοφόρων. Σε κάθε περίπτωση ακόμη και ως επιχειρηματίας (ακόμη και αποτυχημένος που είναι) δεν μπορεί να μην γνώριζε τις επιπτώσεις που θα είχε στις τιμές των μετοχών των εισηγμένων στο χρηματιστήριο. Πράγματι, για τις μέρες που ακολούθησαν την υπογραφή των σχετικών Προεδρικών Διαταγμάτων οι τιμές των μετοχών κατακρημνίστηκαν. Δυστυχώς στο χρηματιστήριο δεν παίζουν μόνο οι επιχειρηματίες και οι αετονύχηδες. Παίζουν και οι νοικοκυραίοι που θέλουν μια μεγαλύτερη απόδοση των αποταμιεύσεων τους και μέσω επιλεγμένων αγορών συνταξιοδοτικά ή/και επενδυτικά ταμεία τα οποία διαχειρίζονται αποταμιεύσεις συνταξιούχων και κρατικών φορέων.
Οι επιπτώσεις έστω και μεσοπρόθεσμες μπορούσαν και έπρεπε να είναι προβλέψιμες. Αν η επιβολή των δασμών προχωρούσε η πτώση των τιμών των μετοχών θα ήταν μεγαλύτερη. Για μια σειρά από λόγους (π.χ. για την εξασφάλιση του τραπεζικού δανεισμού) η τιμή των μετοχών είναι πολύ σημαντική παράμετρος για τις προοπτικές των επιχειρήσεων. Ωστόσο, η πτώση της κεφαλαιακής αποτίμησης των επιχειρήσεων άλλες τις οδηγεί στο κλείσιμο και άλλες στην πώληση σε άλλους επιχειρηματίες. Δηλαδή, η οικονομική αστάθεια και αβεβαιότητα προσφέρει επιχειρηματικές ευκαιρίες στους αετονύχηδες οι οποίοι εκμεταλλευόμενοι τη συγκυρία εξαγοράζουν φθηνά σημαντικές και μεγάλες επιχειρήσεις. Οπότε, θα μπορούσαμε να υποθέσουμε πως αν κάποιοι γνώριζαν τον ακριβή χρόνο και την διάρκεια επιβολής των δασμών (είχαν, δηλαδή, «εσωτερική πληροφόρηση») θα μπορούσαν να γίνουν υπερβολικά πλούσιοι ξοδεύοντας σχετικά λίγα λεφτά. Ωστόσο, η αναστάτωση των χρηματογορών δεν διήρκεσε τόσο για να δημιουργήσει αυτές τις ευκαιρίες οπότε μπορούμε να συμπεράνουμε πως για την ώρα δεν υπάρχει κάποιο σχετικό σχέδιο.
Πιο πάνω αναφέραμε πως από την Αρχαιότητα ως σήμερα τα «φάρμακα» για την αντιμετώπιση των οικονομικών κρίσεων είναι στην ουσία τα ίδια. Το αποτελεσματικότερο όλων αν και το πιο πικρό είναι η Ύφεση. Είναι το σημείο στο οποίο όλα μηδενίζουν μιας και έχει ήδη επέλθει οικονομική καταστροφή. Οι «Απαιτήσεις» (τα Χρέη των άλλων σ’ εσένα) δεν έχουν πια σημασία. Ίσως, μετά την αναθέρμανση της Οικονομικής Δραστηριότητας (η οποία απαιτεί καιρό και κρατικό χρήμα) μια διαπραγμάτευση τους να καταλήξει στην πληρωμή ενός μέρους τους. Μια άλλη παράμετρος που μειώνει το Χρέος είναι ο πληθωρισμός. Τα Ευρώ του παρελθόντος έχουν μεγαλύτερη αξία απ’ αυτά του παρόντος.
Με τον ίδιο τρόπο που ξεχρεώνει μια επιχείρηση ξεχρεώνει και ένα Κράτος. Έτσι, αν και για ένα Κράτος του μεγέθους των Η.Π.Α. η χρεοκοπία είναι μια πολύ άσχημη λύση δεν παύει ωστόσο να είναι μια λύση. Μια λύση που αργά ή γρήγορα θ’ αναγκαστούν να επιλέξουν. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει πως πρέπει σώνει και καλά να την επιλέξουν άμεσα όταν με τα σημερινά δεδομένα φαίνεται η οικονομία των Η.Π.Α. να έχει περισσότερο χρόνο απ’ αυτές της Ρωσίας και της Κίνας. Εκτός και αν υπάρχει κάποιο σχέδιο για να βγουν συγκεκριμένα άτομα κερδισμένα από την καταστροφή που θ’ ακολουθήσει μια τέτοια απόφαση. Ίσως, κάποιοι από τους μεγάλους χορηγούς του Τράμπ να περιμένουν άμεση ανταπόδοση. Στο κάτω-κάτω ο Τράμπ και λόγω ηλικίας και λόγω της συνταγματικής απαγόρευσης δεν μπορεί να διεκδικήσει ξανά την Προεδρία.
Γιατί το ύψος του Χρέους ως ποσοστό του Α.Ε.Π. δεν είναι η μόνη σημαντική παράμετρος για την βιωσιμότητα του. Πολύ σημαντικότερη παράμετρος είναι το επίπεδο ανάπτυξης της οικονομίας. Για παράδειγμα μια οικονομία με ιδιαίτερα ανεπτυγμένο τον Τριτογενή Τομέα (Υπηρεσίες) και βαριά βιομηχανία με υψηλή προστιθέμενη αξία είναι σε καλύτερη μοίρα από μια οικονομία που βασίζεται στις εξαγωγές φθηνών βιοτεχνικών και βιομηχανικών προϊόντων και η οποία εισάγει τόσο την ενέργεια για να τα παράγει όσο και τα μισά τρόφιμα που χρειάζεται για να θρέψει τον λαό της (Κίνα). Η πρώτη ξεπληρώνει το Χρέος της μέσω της (αύξησης της) κατανάλωσης, ενώ η δεύτερη μέσω της συνεχούς αύξησης της παραγωγής και των εξαγωγών στην πρώτη. Για την πρώτη (Η.Π.Α.) η αλλαγή προμηθευτή σημαίνει μια σχετικά μικρή ή και λίγο μεγαλύτερη διαταραχή στις αλυσίδες τροφοδοσίας και μια αύξηση των τιμών καταναλωτή ή και παροδική έλλειψη προϊόντων. Για την δεύτερη η μείωση των εξαγωγών ή και η διακοπή τους είναι ένα πολύ μεγάλο οικονομικό πλήγμα αφού εκτός της μείωσης του μεριδίου της στην αγορά των Η.Π.Α. και την ανάλογη μείωση των Εσόδων θα πρέπει να πληρώσει και τα ομόλογα με τα οποία δανείστηκε από τις «αγορές» για να χρηματοδοτήσει την Κινεζική οικονομία.
Σε κάθε περίπτωση οποιαδήποτε χρεοκοπία ή αναταραχή στην Οικονομική Δραστηριότητα καταφέρνει το μεγαλύτερο πλήγμα σ’ αυτούς που είναι στη βάση της «οικονομικής και κοινωνικής πυραμίδας». Εργαζόμενοι, άνεργοι, συνταξιούχοι και νέοι θα βρεθούν αντιμέτωποι με μεγάλες ή πολύ μεγάλες δυσκολίες. Όσο ανεβαίνουμε την διαστρωμάτωση της «πυραμίδας» τόσο μικρότερες είναι οι απώλειες. Όχι μόνο γιατί τ’ ανώτερα στρώματα έχουν περισσότερο πλούτο αλλά και γιατί λόγω της θέσης τους μπορούν να τον έχουν ήδη μεταφέρει στο εξωτερικό. Επιπλέον οι μετοχές επιχειρήσεων (ειδικά των βιομηχανιών) θα συνεχίσουν να έχουν αξία τόσο κατά την διάρκεια της Κρίσης-Ύφεσης όσο και μετά όταν θα αναθερμανθεί η Οικονομική Δραστηριότητα. Τέλος, μπορούν πάντα να υπολογίζουν στην Κρατική χρηματοδότηση. Τόσο για να διασώσουν τις επιχειρήσεις τους όσο και για να τις χρηματοδοτήσουν αμέσως μετά το τέλος της Ύφεσης.
Το ζήτημα, όμως, είναι η «μεταφορά πλούτου» που γίνεται στην περίοδο της Κρίσης. Είναι τα λεφτά που αλλάζουν χέρια και που σχεδόν πάντα μεταφέρονται από τα κατώτερα στρώματα της «πυραμίδας» προς τ’ ανώτερα. Ούτε για μια στιγμή δεν πρέπει να ξεγελαστούμε και να θεωρήσουμε πως τα Κρατικά λεφτά δεν προέρχονται από την φορολογία εισοδήματος και την έμμεση φορολόγηση της κατανάλωσης των εργαζομένων πολιτών και όχι των ανώτερων στρωμάτων της τα οποία ειδικά στις Η.Π.Α. είναι πρακτικά αφορολόγητα. Ακόμη χειρότερα αυτή η μεταφορά πλούτου θα γίνει μέσω της έκδοσης νέων Κρατικών Ομολόγων τα οποία θα πληρωθούν μελλοντικά από την άμεση και έμμεση φορολόγηση των εργαζομένων.
Όσα συνέβησαν στις Η.Π.Α. τις προηγούμενες μέρες παραπέμπουν περισσότερο σε μια ατυχή και παρορμητική έμπνευση ενός τρελού Προέδρου παρά σ’ ένα (προ)σχεδιασμένο οικονομικό χάος. Ωστόσο, τίποτα δεν αποκλείει να έχουμε στο μέλλον μια σκόπιμη πρόκληση οικονομικής Κρίσης στην μεγαλύτερη οικονομία του πλανήτη η οποία θα οδηγήσει σε μια Ύφεση άγνωστης διάρκειας. Άλλωστε η Κρίση του 1929 είχε ως ένα από τα αίτια της την επιβολή υψηλών εισαγωγικών δασμών.
Σ’ αυτόν τον πλανήτη όλοι είμαστε επιβάτες στην ίδια βάρκα. Δεδομένου ότι καμία χώρα όσο μεγάλη και αν είναι δεν είναι αυτάρκης έχει ανάγκη το παγκόσμιο εμπόριο και την διεθνή συνεργασία για να τα βγάλει πέρα. Συνεπώς, όσες χώρες βλέποντας τη σκιά τους νομίζουν πως είναι μεγαλύτερες και σπουδαιότερες απ’ όσο πράγματι είναι και συμπεριφέρονται αλαζονικά είναι και αυτές που θ’ αντιμετωπίσουν τα μεγαλύτερα οικονομικά και κοινωνικά προβλήματα. Το μόνο ερώτημα είναι αν αυτό θα συμβεί σχεδιασμένα (από επιλογή της ελίτ τους) ή από λάθος.
08 Φλεβάρη 2025
«πουθενάς 1».
