Μέχρι την δεκαετία του ’30 οι οικονομολόγοι ήταν υπόλογοι στην Κοινωνία. ήταν τότε που στην Αυστρία οι «νεο-Φιλελεύθεροι» σταμάτησαν να διδάσκουν το πρώτο από τα δύο βιβλία του Άνταμ Σμιθ την «Θεωρία των Ηθικών Συναισθημάτων». Υπάρχει η παρανόηση πως ο Σμιθ ήταν οικονομολόγος. Ωστόσο, ήταν καθηγητής της Ηθικής και 17 χρόνια πριν τον «Πλούτο των Εθνών» (1776) έγραψε την «Θεωρία των Ηθικών Συναισθημάτων» (1759). Ο λόγος για τη συγκεκριμένη επιλογή ήταν απλός: αν ο Σμιθ θεωρούσε ότι και η Οικονομική Δραστηριότητα έπρεπε να κυριαρχείται από την Ηθική οι «νεο-Φιλελεύθεροι» ήθελαν να μην δεσμεύονται από τίποτα προκειμένου να κάνουν αυτά που πίστευαν ως σωστά (άσχετα αν ήταν ανήθικα). Αφού, λοιπόν, απο-ηθικοποίησαν την Οικονομική Δραστηριότητα το μόνο που τους απέμενε ήταν να κάνουν την Οικονομική Επιστήμη τελείως ανήθικη.
Χρειάστηκαν ακόμη σχεδόν 4 δεκαετίες μέχρι τον Σεπτέμβρη του 1970 (13 του μήνα) μέχρι ο Μίλτον Φρήντμαν καθηγητής στο Σικάγο να γράψει στους NEW YORK TIMES πως η μόνη ευθύνη μιας επιχείρησης είναι η μεγιστοποίηση των κερδών της προκειμένου ο μέτοχοι της να είναι ικανοποιημένοι. Το άρθρο του Φρήντμαν μπορεί με λίγο ψάξιμο να το βρει κανείς στην αρχική του μορφή. Τέτοια σημαντικά κείμενα οφείλουμε να τα παίρνουμε αυτολεξεί και ν’ αποφεύγουμε τις ερμηνείες. Για παράδειγμα από τη στιγμή που ο Φρήντμαν δεν έκανε διάκριση σε βραχυχρόνια (τριμήνου, εξαμήνου) και μακροχρόνια κέρδη, εμείς απαγορεύεται να υποθέσουμε ότι πιθανότατα εννοούσε τα μακροχρόνια.
Στόχος του Φρήντμαν ήταν ν’ απο-ενοχοποιήσει τους managers. Δεν τον ενδιέφερε να είναι ακριβής. Στο κάτω-κάτω σκόπιμα το κείμενο του ήταν ασαφές σ’ αυτό το σημείο προκειμένου ν’ αφήσει ελεύθερους τους managers (Διευθύνοντες Συμβούλους) να το ερμηνεύσουν όπως κάθε φορά τους βολεύει. Στην οικονομία των Η.Π.Α. όπου για τις επιχειρήσεις τα πάντα είναι η τιμή της μετοχής η επιδίωξη με κάθε τρόπο ακόμη και του βραχυχρόνιου κέρδους είναι σημαντική. Δεδομένου ότι οι μετοχές δίνονται εγγύηση για δάνεια η τιμή τους καθορίζει το ύψος της δόσης τους, ενώ δεν πρέπει να ξεχνάμε πως τα bonus των υψηλόβαθμων στελεχών μεταφράζονται σε πακέτα μετοχών.
Τα Κέρδη προκύπτουν με δύο τρόπους:
- ·Είτε μα αύξηση των πωλήσεων,
- ·είτε με μείωση του κόστους.
Στην περίπτωση που δεν γίνεται ν’ αυξηθούν όσο απαιτείται οι πωλήσεις, τότε η μόνη λύση είναι η μείωση του κόστους. Ο Φρήντμαν για να δώσει το σύνθημα ότι οι managers δεν έχουν καμία ευθύνη παρά μόνο απέναντι στους μετόχους της εταιρείας που διοικούν (και γι’ αυτό πρέπει να επιδιώκουν πάντα Κέρδη) έπρεπε ν’ αποξενώσει τις εταιρείες από την Κοινωνία και το Κράτος στο οποίο εδρεύουν και δραστηριοποιούνται. Κάνοντας αυτό οι εργαζόμενοι (που μπορεί να είναι και μέτοχοι της επιχείρησης) από «υπάλληλοι-προσωπικό» (DEPT. OF PERSONNEL) γίνονται «υπάλληλοι-ανθρώπινοι πόροι» (DEPT. OF HUMAN RESOURCES).
Η αλλαγή στην ονομασία δεν είναι ούτε «απλή» ούτε «τεχνική». Είναι ουσιαστική. Γιατί μέχρι τον Σεπτέμβρη του 1970 (όταν γράφτηκε το άρθρο) οι επιχειρήσεις είχαν όσον αφορά το προσωπικό τους το «Μισθολογικό Κόστος». Από την στιγμή που το «Προσωπικό» μετονομάστηκε σε «Ανθρώπινοι Πόροι» εξαφανίστηκε για τους managers το επίθετο «Μισθολογικό» και έμεινε μόνο το «Κόστος». Αυτό, άλλωστε, υπονοεί και ο όρος «Πόροι». «Πόρος», για την επιχείρηση είναι από μια πρώτη ύλη μέχρι το προσωπικό της. Από επιχειρηματικής-λογιστικής σκοπιάς ο «πόρος» είναι μια παράμετρος κόστους η οποία μπορεί να μειωθεί (αν δεν γίνεται ν’ αυξηθούν οι πωλήσεις) προκειμένου να υπάρξουν Κέρδη.
Όπως οι πρώτες ύλες μπορούν ν’ αντικατασταθούν από άλλες φθηνότερες, έτσι αντικαθίστανται και οι εργαζόμενοι (ειδικά αυτοί που εργάζονται χρόνια, έχουν μεγάλη εμπειρία και έχουν υψηλές αμοιβές) με νεότερους (με χαμηλότερες αποδοχές). Αυτό, για την Κοινωνία είναι το «καλό σενάριο» καθώς για τους managers το κλείσιμο μιας εγκατάστασης και η μεταφορά της λειτουργίας της στο εξωτερικό δεν είναι ταμπού.
Σε κάθε περίπτωση οι επιπτώσεις στις τοπικές Κοινωνίες και στα Κράτη που θα πρέπει να καλύψουν με επιδόματα και άλλα προγράμματα την ζημιά που προκαλούν αυτού του τύπου οι αποφάσεις είναι μεγάλες. Για να καλυφθεί αυτό το κόστος (και να μην χρηματοδοτείται με δανεισμό) θα έπρεπε η φορολογία των επιχειρηματικών Κερδών να είναι τέτοια που λαμβάνοντας υπόψη τον τομέα στον οποίο δραστηριοποιείται η επιχείρηση ν’ αποδίδει σημαντικά έσοδα στο Δημόσιο Ταμείο. Έλα, όμως, που οι managers και όσοι ιδεολογικά (όπως ο Φρήντμαν) τους καλύπτουν αντιστέκονται σε μια τέτοια προοπτική.
Προκειμένου να γίνει μια και καλή κατανοητή η λογική της υψηλής φορολογίας των (διανεμόμενων) επιχειρηματικών Κερδών θα δώσω το παρακάτω παράδειγμα:
Έστω μια εξορυκτική επιχείρηση της οποία ο Διευθύνων Σύμβουλος επιδιώκει την μεγιστοποίηση των Κερδών του επόμενου εξαμήνου τόσο επειδή η επιχείρηση έχει λάβει δάνεια μ’ εγγύηση τις μετοχές της όσο και επειδή λήγει η Χρήση και θέλει να λάβει υψηλό bonus. Για να το πετύχει αυτό προχωρά σε αντικατάσταση προσωπικού (απολύοντας εργαζόμενους με πολλά χρόνια προϋπηρεσία και υψηλούς μισθούς με νεότερους που λαμβάνουν χαμηλότερες αμοιβές) και ένταση της εξόρυξης.
Στο τέλος της Χρήσης και έχοντας η επιχείρηση καταγράψει σημαντικά Κέρδη (βάσει των οποίων θα πληρωθεί το αντίστοιχο bonus του) ο Διευθύνων Σύμβουλος μας κλείνει την επιχείρηση απολύοντας όλο το προσωπικό και αφήνοντας το λατομείο-ορυχείο ανοιχτό χωρίς καμία αποκατάσταση μολύνοντας έτσι τα υπόγεια ύδατα της περιοχής.
Με βάση το άρθρο του Φρήτμαν ποιος πληρώνει το κόστος της περιβαλλοντικής υποβάθμισης της περιοχής (και της ζωής του πληθυσμού της); Ποιος θα πληρώσει για την αποκατάσταση της ζημιάς τόσο στο περιβάλλον όσο και στις ζωές των πρώην εργαζόμενων και νυν απολυμένων;
Η «Εταιρική Κοινωνική Ευθύνη» δεν είναι ένας κενός περιεχομένου όρος. Είναι η προσπάθεια των επιχειρήσεων ν’ αναλάβουν μέρος των ευθυνών τους προκειμένου να μην χρειαστεί να επέμβει το Κράτος▪ ο ρυθμιστικός ρόλος του οποίου είναι όχι μόνο αναγκαίος αλλά και αδιαπραγμάτευτος.
18 Ιούλη 2026
«πουθενάς 1».
