Aetofolia

«Απόσπασμα από το βιβλίο (σελ. 83-89) του φιλόλογου – ιστορικού Κυριάκου Χήνα,
για τον Κωνσταντίνο Σπανούδη»

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΡΟΕΔΡΙΑ Κ. ΣΠΑΝΟΥΔΗ

Μετά από την ιδρυτική συγκέντρωση, κατατέθηκε το πρώτο Καταστατικό της ΑΕΚ, στις 2 Ιουλίου 1924, στο Πρωτοδικείο Αθηνών και εγκρίθηκε, στις 18 Σεπτεμβρίου, με την υπ' αριθμ. 3844/1924 απόφαση του «Δικαστηρίου των εν Αθήναις Πρωτοδικών». Στο άρθρο 2, αφού αναφέρει, ως σκοπό του Συλλόγου, τη συγκέντρωση των αθλητών από την Κωνσταντινούπολη, που διαμένουν στην Αθήνα και τον Πειραιά, για να συνεχίσουν το έργο των αθλητικών Σωματείων της Πόλης, όπου αυτοί ήταν αθλητές, συμπυκνώνει την καίρια επιδίωξη: «Η διάδοσις της Γυμναστικής και του φιλάθλου αισθήματος, παρά τη νεολαία, και ιδία τής εκ Κωνσταντινουπόλεως τοιαύτης, προς διάπλασιν αλκίμων σωμάτων, θαρραλέων και χαρακτήρων ευγενικών, ικανών προς εκπλήρωσιν πασών τών προς την Πατρίδα, τα άτομα, την κοινωνίαν και την οικογένειαν υποχρεώσεων, ενισχυομένης ούτω, εκ πνεύματος αμίλλης και αδιασπάστου αλληλεγγύης, της προόδου του Έθνους.».

Αυτή η στοχοθεσία εναρμονίζεται, απόλυτα, με την ανάγκη της εποχής (αμέσως μετά την Εθνική Καταστροφή του 1922), να σφυρηλατηθεί στον αθλητή η αντίληψη, ότι γαλουχείται με σωματική και πνευματική ρώμη, για να ανταποκρίνεται στις υποχρεώσεις του, προς τα κοινωνικά σύνολα και ιδίως προς το έθνος.

Το Καταστατικό αυτό θα μεταβληθεί, σε επουσιώδεις διατάξεις, με τροποποίηση, που θα επικυρωθεί, στις 15-3-1929, με την υπ' αριθμό 1816/1929 του Πρωτοδικείου Αθηνών. Επίσης, η Α.Ε.Κ. σημειώθηκε στα βιβλία των αναγνωρισμένων Σωματείων (υπό αύξοντα αριθμό 1279/1924, υπό την επωνυμία «Αθλητική Ένωσις Κωνσταντινουπόλεως»).

Τα πρώτα γραφεία του Σωματείου Α.Ε.Κ. φιλοξενήθηκαν στην οδό Μητροπόλεως, στο οίκημα της Χριστιανικής Αδελφότητας Νέων, με τη διαμεσολάβηση του Νικηφόρου Ελεόπουλου, καθηγητή στο Κολλέγιο Αθηνών και επιτελικού στελέχους στον εκπαιδευτικό τομέα της ΧΑΝ Αθηνών. Τα επόμενα γραφεία της ομάδας στεγάστηκαν στην οδό Σταδίου 28, Μέγαρον Εφεσίου. Εάν αυτά τα στοιχεία συνδυαστούν με το ότι οι προπονήσεις και οι επίσημοι αγώνες της ποδοσφαιρικής ΑΕΚ γίνονταν, κυρίως, στο γήπεδο της λεωφόρου Αλεξάνδρας ή κοντά στις Στήλες του Ολυμπίου Διός ή στο γήπεδο του Απόλλωνα, στο Ρουφ, τότε, δεν πρέπει να θεωρείται παράδοξο, ότι, μέχρι να παραχωρηθεί η έκταση στη Νέα Φιλαδέλφεια, η ομάδα είχε μοναδικό σημείο αναφοράς το κέντρο του Δήμου Αθηναίων.

Κατά την περίοδο της προεδρίας Σπανούδη (1924-1932), η Νέα Φιλαδέλφεια, διοικητικά, ανήκει στο Δήμο Αθηναίων. Έτσι, η Α.Ε.Κ. συνεργάστηκε με δύο Δημάρχους Αθηναίων: τον βενιζελικό Σπυρίδωνα Πάτση (μέχρι τον Αύγουστο 1929) και τον συντηρητικό Σπυρίδωνα Μερκούρη (Σεπτέμβριος 1929 - Μάρτιος 1934). 

Το ιστορικό πλαίσιο της εποχής παραπέμπει σε μια κατακλυσμιαία συσσώρευση συγκλονιστικών γεγονότων για την Ελλάδα : Δύο Βαλκανικοί Πόλεμοι, η εμφύλια σύρραξη Βενιζελικών-Βασιλικών, ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος, η μέγιστη τραγωδία του Ελληνισμού της Ανατολής.

Και οι Πρόσφυγες, περίπου 1,4 εκατομμύρια, δηλαδή το 1/4 του πληθυσμού της Ελλάδος, με τεράστιες δυσκολίες, στην προσαρμογή και στην αφομοίωση σε τοπικές κοινωνίες, συνήθως αρνητικές, με τη συνύπαρξη. Οι «Τουρκόσποροι» ή «γιαουρτοβαφτισμένοι» ή «αούτηδες» (επειδή στην ποντιακή αρχαιοπρεπή διάλεκτο η αντωνυμία «αυτός» διατήρησε την αρχαία προφορά της) είχαν άλλο επίπεδο κουλτούρας, πιο ελευθεριάζουσα αντίληψη ζωής, διαφορετικά ήθη και έθιμα. Σε τόσο δυσμενείς αντίξοες προδιαγραφές ήταν ηρωική η προσπάθεια να ριζώσουν τα προσφυγικά ποδοσφαιρικά σωματεία. Ασφαλώς, λίγο πιο εύκολη ήταν η πορεία προσαρμογής του Απόλλωνα και του Πανιωνίου, ομάδες που είχαν ήδη ιδρυθεί στη Σμύρνη και μεταστεγάστηκαν, έτοιμες, στην Αθήνα.

Αλλά και η ΑΕΚ ξεκίνησε, με έξι ευνοϊκές προϋποθέσεις:

Πρώτο, η ίδρυση του Σωματείου βασίστηκε σε παράγοντες και αθλητές, οι οποίοι είχαν αναπτύξει σπουδαία δημιουργικότητα, στα ελληνικά αθλητικά σωματεία της Πόλης και μετακύλησαν, στην Ελλάδα, τις αγωνιστικές και οργανωτικές εμπειρίες τους.

Δεύτερο, στις προσφυγικές συνειδήσεις υπήρχε διάχυτη η ανάγκη, αλλά και η θέληση τόσο να νιώσουν, επιτέλους, χαρά και αλληλεγγύη, μέσα από τη συλλειτουργία μιας κοινωνικής οντότητας (αυτό εξασφάλιζε η αθλητική ομάδα, όσο και να διακριθούν σε διάφορους χώρους δημιουργίας, υπερβαίνοντας τους περιορισμούς, που είχαν επιβληθεί στους πρόσφυγες, για κοινωνική εξέλιξη και καταξίωση. Σκληρές ακυρώσεις ονείρων και φιλοδοξιών, αλλά η ομάδα ζέσταινε τις ψυχές τους.

Τρίτο, όπως συμβαίνει μετά από κάθε συνθλιπτική περίοδο πολέμων και δραματικών αναδιαμορφώσεων, ο απλός άνθρωπος προσλαμβάνει τα χαρακτηριστικά του ανθρώπου, που θέλει με έμφαση να διασκεδάσει, να χαρεί, να απομειώσει κάθε δυσάρεστη εικόνα, που είχε προηγουμένως βιώσει. Ο αθλητισμός διασφάλιζε αυτή τη διέξοδο.

Τέταρτο, οι πρώτοι ενωσίτες παράγοντες είχαν βαρυσήμαντη προσωπικότητα, με πλούσια πολιτισμική συγκρότηση, σταθερή οικονομική βάση και φιλική πρόσβαση, σε θεσμικές δομές, οι οποίες είχαν θετική επίδραση, στη διατήρηση της ομάδας, σε υψηλά επίπεδα. Κλασικό δείγμα, η πολυετής αμοιβαία εκτίμηση και συνεργασία Βενιζέλου - Σπανούδη (με καθοριστική ωφέλεια την κατοχύρωση της έκτασης, δίπλα στο Άλσος της Νέας Φιλαδέλφειας, ως γηπέδου της ΑΕΚ).

Πέμπτο, η αναφορά της λέξης «Κωνσταντινούπολις», στην ονομασία της ομάδας, δημιουργούσε στον κόσμο συγκινητικούς συνειρμούς και συμβολισμούς, οι οποίοι παρέπεμπαν σε μια πόλη και σε μια αυτοκρατορία, που ανάδευαν δοξασμένες και νοσταλγικές μνήμες.

Έκτο, δεν είχαν ακόμη εξελιχθεί, τότε, οι μηχανισμοί αφομοίωσης, σε ένα εμπορευματικό σύστημα, που θα υπονόμευε, στις επόμενες δεκαετίες, την αξιοπιστία του ποδοσφαίρου, θηρεύοντας το ποσοτικά «ωφέλιμο», στόχος που οδηγεί σε χάλκευση αποτελεσμάτων, στο παρασκήνιο. Η Α.Ε.Κ., κατά τις δεκαετίες 1920 και 1930, έπαιρνε, συνήθως, όσα άξιζε, με την απόδοσή της, μέσα στο γήπεδο.

ΤΟ ΓΗΠΕΔΟ ΤΗΣ Α.Ε.Κ.
(Μέρος Α’)

Στις 10 Νοεμβρίου 1924, με Προεδρικό Διάταγμα (ΦΕΚ 286 Α’), διατέθηκε έκταση 83 στρεμμάτων (αφού είχε απαλλοτριωθεί το κτήμα Δοναράδες), για να δημιουργηθεί προσφυγικός συνοικισμός, στην περιοχή του Ποδονίφτη, όπου, το 1920, υπήρχαν μόλις 110 κάτοικοι. Το 1925, επεκτάθηκε η παραχωρούμενη έκταση, κατά 150 στρέμματα. Τμήμα της έκτασης ήταν, προηγουμένως, ιδιοκτησία του Παναγίου Τάφου. Η περιοχή αναπτύχθηκε, με σχέδιο τύπου «Garden City», από το Υπουργείο Κοινωνικής Πρόνοιας. Είχε άψογη καλαίσθητη ρυμοτομία, σαν κοχύλι, προκαλώντας το θαυμασμό του Βενιζέλου και ονομαζόταν, ανέκαθεν, «μικρό Παρίσι». O πληθυσμός αυξήθηκε, αισθητά, το 1927, όταν μεταφέρθηκαν εκεί πρόσφυγες, που έχασαν τα σπίτια τους, από τη μεγάλη πυρκαγιά, στις παράγκες της λεωφόρου Αλεξάνδρας.

Η συνοικία εντασσόταν, διοικητικά, στο Δήμο Αθηναίων, μέχρι το 1934, οπότε αυτονομήθηκε, ως Κοινότητα Νέας Φιλαδέλφειας. Για την επιλογή της ονομασίας, οι πηγές συγκλίνουν στη διαπίστωση, ότι αυτή ήταν πρόταση του Πάνου Διαμαντόπουλου. Γεννήθηκε το 1892, στη Φιλαδέλφεια της Μικράς Ασίας (σημερινό Αλασεχίρ, 110 χλμ. από τη Σμύρνη, νομικός και βουλευτής, με το κόμμα των Φιλελεύθερων, από το 1924.

Το 1926, σημειώνεται η πρώτη καθοριστική εξέλιξη για το γήπεδο, αλλά και η σταδιακή απαγκίστρωση της ομάδας, από το κέντρο της Αθήνας, με μόνιμη πλέον Εστία τη Νέα Φιλαδέλφεια. Δεν έχει διευκρινιστεί, με πειστικό τρόπο, για ποιο λόγο προτιμήθηκε η περιοχή αυτή, από άλλες προσφυγικές, όπως η όμορη Νέα Ιωνία ή ο Βύρωνας ή η Καισαριανή. Σε επικοινωνία μας, ο ιστορικός παράγοντας της ΑΕΚ και της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, Δημήτρης Μουρίκης, απέδωσε αυτή την επιλογή, στο ότι ήταν μεγάλο κίνητρο η παραχώρηση της έκτασης στη Νέα Φιλαδέλφεια, εξέλιξη η οποία σφράγισε, ανεξίτηλα, την ιστορική πορεία της ΑΕΚ. Εξαιρετικά ενδιαφέρουσα είναι η άποψη του Θοδωρή Γεωργάκη, στο εμπνευσμένο εισαγωγικό κείμενό του (στην αρχή αυτής της μελέτης), για τα ιστορικά και θρησκευτικά κίνητρα, που οδήγησαν την ΑΕΚ και τον Σπανούδη, στην επιλογή της Νέας Φιλαδέλφειας.

Η όμορη και ακραιφνώς ενωσίτικη συνοικία της Νέας Ιωνίας δεν είχε διαθέσιμο χώρο, εκείνη την περίοδο. Ο διαπρεπής πρόεδρος του Κέντρου Μικρασιατικού Πολιτισμού, Λουκάς Χριστοδούλου, γράφει: «Στη Νέα Ιωνία, ο πρώτος αθλητικός χώρος «γεννιέται» το Μάιο του 1926, με την παραχώρηση γηπέδου, στον «Παμμικρασιατικό Σύνδεσμο Νέων», ο οποίος αρχίζει τις εργασίες διαμόρφωσης του γηπέδου. Η κατάθεση του θεμέλιου λίθου του «Γυμναστηρίου» πραγματοποιήθηκε την Κυριακή 11 Ιουλίου 1926, από τον αντιπρόσωπο του Προέδρου της Ελληνικής Δημοκρατίας, Θεόδ. Πάγκαλου, πρώην στρατηγό, Κωνσταντίνο Νίδερ». Και προσθέτει, πιο κάτω: «Το Γυμναστήριο, μια αδιαμόρφωτη αλάνα, απέναντι από το σημερινό Επισκοπείο της Ν.Ιωνίας (Λεωφ.Ηρακλείου), είχε παραχωρηθεί, στην αρχή, δωρεάν, στον Όμιλο Φιλάθλων Ιωνίας (με την υπ' αριθ. 16.7.1930 απόφαση του Υπουργείου Εθνικής Προνοίας), ενώ το ενοικίαζε, αργότερα, λόγω αμφισβήτησης του ιδιοκτησιακού καθεστώτος.».

Το Υπουργείο Πρόνοιας παραχώρησε την έκταση του σημερινού γηπέδου της Α.Ε.Κ. το 1926, στην Κεντρική Επιτροπή Στεγάσεως Προσφύγων, με σκοπό να διαμορφωθεί γυμναστήριο, για τα παιδιά των Προσφύγων. Ήταν ένας δενδροφυτευμένος χώρος, τότε, με ανώμαλο κατηφορικό έδαφος, στα όρια της Νέας Φιλαδέλφειας, στον ποταμό Ποδονίφτη (ο οποίος ξεκινούσε από το Πεντελικό όρος και κατέληγε στον Κηφισό). Πολύ σημαντική, για την εξέλιξη αυτή, ήταν η παρέμβαση του Ιωάννη Χρυσάφη (1873-1932), κορυφαίου παράγοντα της Γυμναστικής, με σπουδές στη Σουηδία, έμπιστου του Ελευθερίου Βενιζέλου και, για πολλά χρόνια, προϊστάμενου της Διεύθυνσης Σωματικής Αγωγής του Υπουργείου Παιδείας. Χωρίς να διασταυρώνεται από άλλες πηγές, αναφέρεται και ως αντιπρόεδρος, στο Δ.Σ. της Α.Ε.Κ. το 1930 (όρα την ενότητα «Α.Ε.Κ.»).

Σε δημοσίευμα, το 1927, υπάρχει το εξής σχόλιο: «Με ευχαρίστησι πληροφορούμεθα, ότι η ΑΕΚ απέκτησεν γήπεδον, παρά τον Ποδονίφτην. Δεν έχομεν ή να συγχαρώμεν θερμώς το Δ. Συμβούλιον αυτής, διά τας πατριωτικάς και κοινωνικάς του προσπαθείας.». Αυτή η πληροφορία δημιουργεί προβληματισμό, επειδή η κρατούσα αντίληψη είναι, ότι ο χώρος του γηπέδου παραχωρήθηκε, το 1926, στους Πρόσφυγες και, μόλις, το 1929, στην Α.Ε.Κ..

Το 1929, σημειώθηκε η καθοριστική εξέλιξη, με την παραχώρηση της έκτασης στην Α.Ε.Κ. με αποκλειστική χρήση. Είναι αξιομνημόνευτο, ότι, μέχρι το 1930, δηλαδή, επί έξι ολόκληρα έτη, η ποδοσφαιρική ομάδα είχε έδρα το γήπεδο της λεωφόρου Αλεξάνδρας ή το Ποδηλατοδρόμιο, στον Πειραιά ή το γήπεδο κοντά στις Στήλες του Ολυμπίου Διός, στο κέντρο της Αθήνας ή το γήπεδο του Απόλλωνα, στο Ρουφ. Εάν συνυπολογιστεί και η μεγάλη δυσχέρεια, στη μετακίνηση του κόσμου (πρώτη συγκοινωνιακή γραμμή, που να συνδέει το κέντρο της Αθήνας, με τη Νέα Φιλαδέλφεια, καταγράφεται το 1928, τότε, είναι εμφατική η έλλειψη φίλαθλης υποστήριξης, στους αγώνες της ομάδας, κατά τα πρώτα χρόνια.

Η παραχώρηση του γηπέδου στην ΑΕΚ καταγράφεται και στο ακόλουθο δημοσίευμα: «Το Υπουργείον της Παιδείας, κατόπιν ενεργειών των προσφυγικών οργανώσεων Ν. Ιωνίας και του Αθλητικού Σωματείου «Όμιλος Φιλάθλων Ιωνίας» είχε προέλθει εις την απόφασιν όπως απαλλοτριώση το υπό του ως άνω αθλητικού σωματείου κατεχόμενον γήπεδον (σημ: αναφέρεται σε έκταση στη Νέα Ιωνία), διαθέση δε και ικανόν χρηματικόν ποσόν, προς μετατροπήν αυτού εις πλήρες Γυμναστήριον, χάριν της γυμναζομένης νεολαίας του συνοικισμού. Παρά τ' ανωτέρω, το υπουργείον, κατόπιν μακράς συζητήσεως, ανεθεώρησε την αρχικήν του απόφασιν εκοινοποίησε δε προς τον «Όμιλον Φιλάθλων Ιωνίας» έγγραφον, εν τω οποίω τονίζει, ότι, επειδή εις απόστασιν από της Ν. Ιωνίας μόλις 10 λεπτών, το Υπουργείον της Προνοίας έχει παραχωρήσει έκτασιν 230X130μ. εις θέσιν εντελώς εξαιρετικήν, από απόψεως υγιεινής, εις την Αθλητικήν Ένωσιν Κωνσταντινουπόλεως, το Υπουργείον της Παιδείας δυσκόλως θα απεφάσιζε την ίδρυσιν δύο γυμναστηρίων εις εγγυτάτην απ' αλλήλων απόστασιν κειμένων, καθ' ην στιγμήν άλλαι συνοικίαι των Αθηνών, επίσης μεγάλαι, στερούνται παντελώς τοιούτων. Διά ταύτα και αποκλίνει υπέρ της ιδρύσεως ενός και μόνον γυμναστηρίου, κοινού δι' όλους τους εκεί ευρισκομένους προσφυγικούς συνοικισμούς, επειδή δε το γήπεδον υπάρχει, ήδη, κρίνει περιττήν και άσκοπον την δαπάνην, προς απαλλοτρίωσιν νέου τοιούτου.»

Παρά την εξονυχιστική έρευνα, σε εφημερίδες της εποχής, δεν ήταν εφικτός o εντοπισμός κάποιου σχετικού δημοσιεύματος, για την ακριβή ημερομηνία της παραχώρησης της έκτασης στην Α.Ε.Κ..

Στις 3 Αυγούστου 1930, σε μια σημαντική Γενική Συνέλευση του Σωματείου, παρέχεται η εξουσιοδότηση, στο Διοικητικό Συμβούλιο, να διαχειριστεί το θέμα της περιτοίχισης και της συμπληρωματικής ισοπέδωσης του γηπέδου, με βάση ένα εσωτερικό δάνειο, μεταξύ των μελών, το οποίο είχε εγκριθεί παμψηφεί. Η εισήγηση του Σπανούδη ήταν καθοριστική, για να συμφωνήσουν όλοι και επικυρώνει, για μια ακόμη φορά, την υψηλή απήχηση και το σεβασμό, που αντανακλούσε η προσωπικότητά του. Σύμφωνα με την ενημέρωση, από το Δ.Σ. οι εγγραφές είχαν ήδη αποδώσει το ποσό των 150.000 δρχ. και προβλεπόταν, ότι, κατά τις προσεχείς εβδομάδες, θα συγκεντρώνονταν οι 300.000, που απαιτούνταν, συνολικά, για το έργο.